K [02] Hz. Peygamber’in Sünnetinde İtaat, Ensar Neşriyat, İstanbul 2004.
Hz. peygamber’in Sünnetinde İtaat
Yayıncı: Ensar Neşriyat
Yazar: Cemal Ağırman, Doç. Dr.
Kategori: Ensar Kitaplığı
Barkoda: 9789756794326
Sayfası: 492
Ebat: 13.5-19.5
Baskı: İstanbul 2001
Allah a itaat mutlaktır. O’na itaat yüce Kitabı Kur an-ı Kerim e uymaktır. İlahi vahiyden ibaret olan Kuran ı Kerim, bir manada fert ve toplum alanında, doğumundan ölümüne kadar bir hayat düsturudur. Söz konusu hayat düsturunun ilk ve en doğru uygulayıcısı şüphesiz Hz Peygamber’dir. Onun için peygambere itaat de mutlaktır. Ancak bu, mutlak şârî veya mutlak emredici anlamında değil masum olmakla beraber vahyin kontrolünde bulunması ve kendisine tevdi edilen tebliğ ve açıklama görevinin tabii olarak, Kur an a arz etmeden hüküm koyma noktasında sünnetinin müstakil olması anlamındadır. Çünkü açıklama kapsamında yer alan Sünnet, Kur’an’nın muhtevasına dâhildir.
Peygamber in sünnetine uymak bir kimliktir. İslam kimliğinin korunması sünnete bağlı kalmakla mümkündür. Söz konusu kimliğin dışına çıkmak giderek ilâhî vahiyden uzaklaşmak demektir. Bu sebeple inanan herkes İslam kimliğini korumak zorundadır.
Önsöz
İlâhî kanunlar (sünnetüllah) çerçevesinde varlığını sürdürmekte olan canlı cansız bütün varlıklar, her an yaratıcıya boyun eğmeye devam etmektedirler. Bu boyun eğiş, kimi varlıklarda irâdî (isteğe bağlı) ve ihtiyârî (tercihî), kimi varlıklarda ise gayr-i irâdî ve cebrîdir. Sonucunda mükâfat ya da cezanın takdir edileceği boyun eğiş (itaat) ise, irâdî ve ihtiyârî olandır. Böyle bir boyun eğişin birinci derecede muhatabı, yaratılış gayesi Allah’a kulluk etmek olan insandır.
Bu gerçeğe rağmen insan her zaman bu amaca uygun hareket etmeyi gerçekleştirememiş, Allah’a karşı kulluğunu îfâ ederken zaman zaman ifrat ya da tefrîte kaçmış, Allah adına yalanlar uydurarak kulluğun esası olan tevhidden uzaklaşmış, neticede ya küfre ya da şirke düşmüştür. Allah adına ve Allah’ın emriyle itaat ettiği peygamberlere veya diğer insanlara ya ulûhiyet isnat ederek amacından sapmış, ya da ilâhî hükümleri bir yana bırakarak kendi hevâsına göre oluşturduğu ölçü ve referanslara uymuş, böylece insanları veya nefisleri kendisine rab edinmiştir. Tarihî seyir içerisinde insanoğlu bu yanlışa düşmekten kendisini tamamen soyutlayamamıştır.
Yaratılış gayesinin gerçekleşmesi, bir peygambere ve son peygamberden sonra onun yerine geçen otoritelere (devlet başkanlarına) itaat etmekle mümkündür. Çünkü bir otoriteye itaat etmeksizin bazı ilâhî emirlerin uygulanışı mümkün değildir. Onun için Allah Teâlâ Kur’an’da, “Allah, peygamber ve ulülemr” şeklinde itaat edilmelerini açık ve kesin ifadelerle emir buyurduğu üç makam zikretmektedir. Dünya ve âhiret saadetinin elde edilmesi bu üç makama itaat etmeye bağlıdır. Kur’an’ın insanoğluna itaat etmesini emrettiği bu üç makam, bu çalışmanın bölümlerinin tespit ve oluşmasında belirleyici rol oynamıştır.
Konunun önemi, kulluğun ana esasını teşkil eden tevhidin, kulluğun îfâsı esnasında korunmasının önemi ile doğru orantılıdır. Onun için bu çalışmada özellikle vurgulanmaya çalışılan nokta, mümkün mertebe hadislerle, itaat etme sınırlarının tespiti olmuştur.
Bu çalışmada Concordance’ın ihtiva ettiği Kütüb-i Sitte, Muvatta’, Dârimî ve Müsned hadisleri esas alınmıştır.
Çalışmadaki başlıkların tamamına yakını, hadislerden hareketle tespit edilmiş, dolayısıyla çalışmayı şekillendiren bizzat hadislerin muhtevası olmuştur. Ancak her başlığı ilgilendiren bütün hadisleri toplamak gibi bir yola gidilmemiş, konuyu ispata kâfi gelecek nitelik ve miktardaki hadislere yer vermekle yetinilmiştir.
Ulülemr dahil, Allah’a ve Peygamber’e itaatten söz ederken, tabiî olarak, âyetlere fazlaca ve çoğu kez öncelikli olarak yer verilmiştir. Çünkü itaatin ilk kaynağı ve bütün itaatlerin meşruiyet delili ilâhî vahiy Kur’an’dır.
Bir giriş ve dört bölümden oluşan çalışmanın, bir kavram çalışması olması nedeniyle “Giriş” kısmında itaat kavramının sözlük ve ıstılahî mânaları, mâna ve muhteva yönünden tahlili, itaatin diğer bazı kavramlarla olan ilişkisi ve çalışmanın belli başlı kaynakları ele alınmıştır.
Birinci Bölüm’de itaatin esasları üzerinde durulmuş, itaatte uyulması gereken genel ölçüler tespite çalışılmıştır. Giriş ve Birinci Bölüm’de teorik ve uygulama yönünden itaatin mahiyetini kavramaya yardımcı olacak bilgilerin tespiti hedeflenmiştir.
“Allah’a itaat”in ele alındığı İkinci Bölüm’de, Allah’a itaatin anlamı, kapsamı, mutlaklığı ve tezahürleri yanı sıra, sınırı, önemi ve hükmü konusunda bazı tespitlere yer verilmiştir.
Peygambere itaatin işlendiği Üçüncü Bölüm’de, peygamberlerin beşerîliği, beşere itaatin cevazı, peygambere itaatin anlamı ve kapsamı yanında Sünnet’in bağlayıcılığı, Kur’an-Sünnet ilişkisi, Hz. Peygamber’e itaatin tezahürleri, sınırı ve hükmü üzerinde durulmuştur.
Ulülemre itaatin tetkik edildiği Dördüncü Bölüm’de ise, ulülemrin kim olduğu, ona itaatin anlam ve kapsamı, ulülemre itaatin kula ibadete dönüşme şekilleri ve dikkat edilmesi gereken diğer bazı hususlar üzerinde durulmuştur.
Araştırma boyunca âyet ve hadislerin yanı sıra âlimlerin görüşlerine de yer verilmiştir.
Metin ve dipnotlarda çokça geçen şahıs ve kitap isimlerinde Türkçedeki kullanış şekli tercih edilerek lâm-i tarifler terkedilmiş, sadece sûre ve bir-iki defa geçen şahıs isimlerinde muhafaza edilmiştir. Şahıs isimlerinden sonra parantez içinde “ö” kısaltması ile belirtilen vefat tarihlerinin ilki hicrî, ikincisi milâdî tarihi göstermektedir. Ayrıca dipnotlarda kitap ve şahıs isimlerinde mümkün olduğu kadar kısaltmaya gidilmiş, tam şekilleri ve kısaltmaları bibliyografya listesinde gösterilmiştir. Metinde mümkün mertebe Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin imlâ kılavuzuna uyulmuş, transkripsiyon kullanılmamıştır. Zaten kabarık olan çalışmanın hacmini daha da artırmamak için, gerekli görülenler dışında, metinde bahsi geçen şahıslarla ilgili hal tercemeleri vermek veya bilgi alınabilecek biyografik umumi kaynaklara işaret etmek gibi bir yola gidilmemiştir. Vefat tarihi bulunamayan şahısların önüne, parantez içinde soru işareti konulmuştur.
Bu araştırmanın tetkik ve meydana gelmesinde büyük yardımlarını gördüğüm, başlangıçtan beri çalışmalarımı her kademede denetleyen ve yol gösterici yardımlarını esirgemeyen değerli hocalarım, başta çalışmanın tamamını okuyan danışman hocam sayın Prof. Dr. İsmail Lütfi Çakan’a, kısa ve öz ifadeleriyle ufuk açıcı yönlendirmelerde bulunan sayın Prof. Dr. Mehmed Yaşar Kandemir’e ve tez konusunun tespitinde büyük rolü olan sayın Prof. Dr. Raşit Küçük’e, yine bu çalışmayı baştan sona okuma özverisinde bulunan Doç. Dr. Ahmed Yücel’e, hem fikir ve hem de bilgisayar alanında kendisinden çokça yararlandığım Prof. Dr. Ali Akyüz’e ayrıca yardım ve emeği geçen herkese şükranlarımı sunmayı vazifeden öte bir şeref telakki etmekteyim.
Muvaffakiyet Allah’tandır.
Cemal AĞIRMAN
İstanbul -2004
İ Ç İ N D E K İ L E R
KISALTMALAR 15
ÖNSÖZ 17
G İ R İ Ş
KAVRAM VE KAYNAKLAR
(22-57)
I. KAVRAM 22
A. İTAAT 22
1. Sözlük ve Terim Anlamı 22
a. Sözlük anlamı 22
b. Terim anlamı 24
2. Kavramla İlgili Tahliller 27
B. İTAAT İLE İLGİLİ ANA TERİMLER 36
1. İman 36
2. İslâm 38
3. İttibâ 40
4. İ’tisâm 42
5. İbâdet 43
6. Kurbet 45
7. Birr ve İhtirâm 47
C. İTAATLA ANLAM İLİŞKİSİ BULUNAN DİĞER BAZI TERİMLER 51
1. İtaat ve Kabul 51
2. İtaat ve İcâbet 53
3. İtaat ve Hizmet 53
II. KAYNAKLAR 54
A. HADİSLE İLGİLİ KAYNAKLAR 54
B. DİĞER KAYNAKLAR 55
III. DEĞERLENDİRME 57
B İ R İ N C İ B Ö L Ü M
İTAATİN MAHİYETİ VE ESASLARI
(61-116)
I. İTAATİN MAHİYETİ 61
A. ZÂTÎ İTAAT 62
B. SINIRLARI AÇISINDAN İTAAT 65
1. Mutlak İtaat 65
2. Mukayyet İtaat 67
C. ZORUNLULUK AÇISINDAN İTAAT 68
1. Iztırarî/Zorunlu İtaat 68
2. İradî/Dileğe Bağlı İtaat 70
II. İTAATİN ESASLARI 71
A. TEVHİD 71
1. Bütün İtaatlerin Allah’a Yönelik Olması 73
2. İtaatlerde Tevhidin Korunması 74
a. Allah’a olan itaatlerde tevhidin korunması 74
aa. İmanda tevhidin korunması 75
ab. Amelde tevhidin korunması 77
b. Beşere olan itaatlerde tevhidin korunması 78
B. TEKLİFLERİN GÜCÜ AŞMAMASI 80
1. İlâhî Kaynaklı Sorumluluklarda 83
a. Tekliflerin insan gücünü aşmama özelliği 83
b. Mükellefiyetin güç ile orantılı olma özelliği 85
c. Gücü aşan durumlardan sorumlu olmama özelliği 87
2. Beşerî Kaynaklı Sorumluluklarda 88
C. İTİDAL 89
1. İtaatte İtidalin Anlamı 89
2. İtaatte İtidalin Kapsamı 92
a. Farzlarda itidal 92
b. Nafilelerde itidal 95
c. Başkalarına görev vermede itidal 97
3. İtaatte İtidalliğin Amacı 98
a. Nefsi zarara sokmamak 99
b. Nefrete sebep olmamak 100
c. Fitneye meydan vermemek 101
D. KABUL VE SEVGİ 102
E. DEVAMLILIK 103
1. İmanda Devamlılık 104
2. Amelde Devamlılık 105
F. KOLAYLIK 108
G. İHLÂS 112
III. DEĞERLENDİRME 115
İ K İ N C İ B Ö L Ü M
ALLAH’A İTAAT
(119-226)
I. ALLAH’A İTAATİN MAHİYETİ VE TEZAHÜRLERİ 119
A. ALLAHA İTTATIN MAHİYETİ 119
1. Allah’a İtaatin Anlamı 120
a. Allah’ın emirlerine uymak 122
b. Allah’ın yasaklarından kaçınmak 123
2. Allah’a İtaatin Kapsamı 123
3. Allah’a İtaatin Mutlaklığı 125
4. Allah’a “Mutlak İtaat”i Gerekli Kılan Bazı Âmiller 130
a. Fıtrî temayüller 131
b. Allah’ın kemal sıfatları 132
c. Emirlerinin niteliği 137
B. ALLAH’A İTAATİN TEZAHÜRLERİ 138
1. İnanç Ağırlıklı Tezahürler 138
a. Allah’a ve O’ndan gelene râzı olmak 139
b. Küfre dönmekten hoşlanmamak 143
c. Farzlarda ayrım gözetmemek 146
2. Sevgiye Dayanan Tezahürler 148
a. Allah’ı sevmek 148
b. Allah için sevmek 152
c. Allah’ın sevdiklerini sevmek 155
d. Peygamberi sevmek 158
e. Yaptığını Allah için yapmak terk ettiğini Allah için terk etmek 163
f. Allah’ı görüyor gibi ibadet/kulluk etmek 164
g. Dinî yaşayışını güzelleştirmek 166
3. Korku Ağırlıklı Tezahürler 169
a. Allah’tan korkmak 169
b. Allah’ın koyduğu sınırları aşmamak 174
4. İbadet-Saygı Ağırlıklı Tezahürler176
a. İbadet etmeye devam etmek 176
b. Allah’a dua etmek178
c. Allah’a tövbe etmek 179
d. Allah’ın hükümlerine saygılı olmak 182
e. İbâdet ve görevlerin ifâsını usûlüne göre yapmak 183
f. Allah’tan hayâ etmek 185
g. Kıbleye saygı göstermek 190
II. ALAAH’A İTAATİN ÖNEMİ, SINIRI VE HÜKMÜ 192
A. ALAAH’A İTAATİN ÖNEMİ 193
1. Allah’a İtaatın Dünyevî Açıdan Önemi 184
2. Allah’a İtaatın Uhrevî Açıdan Önemi 212
B. ALAAH’A İTAATİN SINIRI 215
C. ALAAH’A İTAATİN HÜKMÜ 216
1. Allah’a İtaatın Vâcip Oluşu 217
2. Allah’a İtaati Terk Etmenin Hükmü 220
a. İmanı terk etmenin hükmü 220
b. Ameli terk etmenin hükmü 222
III. DEĞERLENDİRME 225
Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M
PEYGAMBERE İTAAT
(229-356)
I. PEYGAMBERE İTAATİN MAHİYETİ VE TEZAHÜRLERİ 229
A. PEYGAMBERE İTAATİN MAHİYETİ 229
1. Beşere İtaat230
a. Beşere İtaatın cevâzı 230
b. Beşere itaati gerekli kılan bazı sebepler 233
ba. İnsanın sosyal varlık oluşu 233
bb. Yaratılış gayesinin gerçekleşmesi 236
bc. Yeryüzüne halife olarak gönderilmesi 236
2. İtaat Açısından Peygamberin Konumu 240
3. Peygambere İtaatın Anlamı ve Kapsamı 244
a. Peygambere itaatin anlamı 244
b. Peygambere itaatin anlamı kapsamı 249
4. Peygambere İtaatın Mutlaklığı 252
B. SAHABENİN PEYGAMBERE İTAATİ VE BAĞLILIĞININ TEZAHÜRLERİ 268
1. Peygambere İman Etmek 268
2. Sevdiklerini Sevmek 271
3. Hoşlanmadıklarından Hoşlanmamak 273
4. Her Konuda Peygamber’i Örnek Almak 274
5. Sünnete Uymada Kararlılık Göstermek 276
6. Koyduğu Sınırları Aşmamak 276
7. Hadis Varken Başka Söze İtibar Etmemek 277
8. Problemleri Peygambere Müracaat Ederek Çözmek 278
9. Tavsiyelerine Uymak 279
10. Peygamberi Ayıplamamak, Sünnet’i Küçümsememek 282
11. Sünnete Saygı Duymak 283
12. Peygamberi Töhmet Altında Bırakmamak 283
13. Üzücü Söz ve Davranışlardan Uzak Durmak 284
14. İzinsiz Huzuruna Çıkmamak 286
15. Konuştuğunda Sessizce Dinlemek 287
16. Fazla ve Yersiz Soru Sormamak 287
17. Çağırdığında Hemen Karşılık Vermek 289
18. Huzurunda Tartışmamak 290
19. Uyurken Rahatsız Etmemek 292
20. Memurlarını Râzı Etmek 292
21. Salât ü Selâm Getirmek293
22. Mescîd-i Nebevî’de Sesi Yükseltmemek 295
23. Ehl-i Beyt’ine İyi Davranmak 296
24. Ashabına Dil Uzatmamak 298
25. Hatırasını Yaşatmak 299
26. Peygamberi Candan Daha Çok Sevip Korumak 300
II. PEYGAMBERE İTAATİN ÖNEMİ, SINIRI VE HÜKMÜ 301
A. PEYGAMBERE İTAATİN ÖNEMİ 302
1. Dünyevî Açıdan Önemi 306
2. Uhrevî Açıdan Önemi 311
B. PEYGAMBER’E İTAAT VE BAĞLILIĞIN ÖLÇÜSÜ 312
1. İnanç Açısından Peygambere Bağlılık ve Ölçüsü 315
2. Sevgi Açısından Peygambere Bağlılık ve Ölçüsü 321
3. Prensiplerine Uymak Açısından Peygambere Bağlılık ve Ölçüsü 325
C. PEYGAMBERE İTAATİN HÜKMÜ 346
1. Peygambere İtaatın Vâcip Oluşu 346
2. Peygambere İtaatın Allah’a İtaat Sayılması 349
3. Peygamberin Sünnetine Uymanın Vâcip Oluşu 351
4. Peygambere İtaati Terk Etmenin Hükmü 353
III. DEĞERLENDİRME 355
D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M
ULÜLEMRE İTAAT
(361-463)
I. ULÜLEMR VE TANIMI 361
A. KELİME YAPISI VE ANLAMI 362
1. Terkîbi ve Sözlük Anlamı 362
2. Âyetlerdeki Anlamı 362
3. Hadislerdeki Anlamı 363
4. İslâmiyet’in İlk Dönemlerinde Ulülemrin Anlamı 364
B. ULÜLEMRİN KİMLİĞİ VE İMAMIN KUREYŞLİLİĞİ 366
1. Ulülemrin Kimliği 366
2. İmamın Kureyşliliği 373
C. İMÂMETTE TEK VE ERKEK OLMA MESELESİ 380
1. İmamın Tek Olması 380
2. İmamın Erkek Olması 383
D. ULÜLEMRİN MÂSUM OLMADIĞI 395
II. ULÜLEMRE İTAATİN MAHİYETİ, ÖNEMİ, SINIRI VE HÜKMÜ 400
A. ULÜLEMRE İTAATİN MAHİYETİ 400
1. Ulülemre İtaatın Anlamı 400
2. Ulülemre İtaatın Kapsamı 409
3. Ulülemre İtaatın Mutlak Olmadığı 415
4. Ulülemre İtaatın “Kula İbadet”e Dönüşmesi 416
B. ULÜLEMRE İTAATİN ÖNEMİ 421
1. Ulülemre İtaatın Gerekliliği 422
a. Kur’an ve Sünnet’in yaşatılması 425
b. Adaletin sağlanması 426
c. Dünya ve âhiret saadetinin temini 427
d. Birlik ve beraberliğin sağlanması 429
2. Emîre İtaatın Peygambere İtaat Sayılması 530
3. Ulülemre İtaatın İbadet Vasfı Kazanması 433
C. ULÜLEMRE İTAATİN SINIRI 436
1. “Ulülemr”in Vasfına Yönelik Sınırlamalar 440
a. Müslüman olmak 440
b. Küfür içinde olmamak 441
c. Bid’ate davet etmemek 442
d. Allah’ın Kitab’ına bağlı kalmak 443
2. “Emr”in Vasfına Yönelik Sınırlamalar 444
a. Mârufta itaat 445
aa. Mârufun tanımı 445
ab. Mârufun mahiyeti 446
ac. Mârufta itaatin hükmü 447
b. Allah’a isyan içermeyen konularda itaat 449
D. ULÜLEMRE İTAATİN HÜKMÜ 451
1. Vâcip Oluşu. 452
2. Zalim Ulülemre İtaatın Hükmü 455
III. DEĞERLENDİRME 462
SONUÇ 465
BİBLİYOGRAFYA 469
İNDEKS 487
***
